Pancar Çişi Boyar mı? Kültürden Kültüre Değişen Kırmızı Bir Merak
Pancar çişi boyar mı? İlk bakışta garip gelen ama aslında çok kişinin merak ettiği soru
İnsan bazen gayet sıradan bir akşam yemeğinden sonra tuvalete gider ve gördüğü renk karşısında birkaç saniye duraksar: “Bu gerçekten idrar mı, yoksa bir şey mi oldu?” Özellikle pancar yedikten sonra pembe, kırmızıya yakın veya koyu pembe bir idrar görmek böyle bir şaşkınlık yaratabilir. Benim açımdan bu konunun ilginç tarafı da tam burada başlıyor. Çünkü pancarın idrar rengini değiştirmesi yalnızca biyolojik bir olay değil; insanların bedenlerini gözlemleme biçimi, yemek alışkanlıkları, aileden öğrenilen bilgiler ve hatta farklı toplumlarda yiyeceklere yüklenen anlamlarla da bağlantılı.
Kısa cevap: Evet, pancar bazı kişilerde idrarı pembe veya kırmızı gösterebilir. Bunun tıbbi adı beetüri (beeturia) olarak geçiyor. Bunun temel nedeni pancardaki kırmızı pigmentlerin, özellikle betalain/betacyanin grubundaki pigmentlerin bir bölümünün tamamen parçalanmadan emilip idrarla atılmasıdır. NCBI Bookshelf ve PubMed'de yer alan tıbbi kaynaklar, pancar tüketiminden sonra bu renk değişiminin yaklaşık yüzde 10-14 oranında görülebildiğini bildiriyor.
Ama burada önemli bir ayrıntı var: Her pancar yiyenin çişi kırmızı olmaz. Aynı yemeği yiyen iki kişiden birinde belirgin renk değişikliği görülürken diğerinde hiç görülmemesi mümkündür.
Peki neden?
Pancar neden idrarı kırmızıya çevirebiliyor?
Pancarın kendine özgü güçlü kırmızı-mor renginin arkasında betalain adı verilen pigmentler bulunur. Kırmızı pancarda özellikle betanin ve benzeri betasiyaninler önemlidir. Bu pigmentlerin bir kısmı sindirim sistemi boyunca parçalanmadan kalabilir ve bağırsaklardan emilerek dolaşıma geçebilir. Daha sonra böbrekler tarafından süzüldüklerinde idrara ulaşabilirler.
1993 yılında yayımlanan bir araştırmada pancar pigmentlerinin idrardaki atılımı incelenmiş ve görünür şekilde kırmızı idrar oluşmasının kişiler arasında farklılık gösterdiği ortaya konmuştur. Araştırmada bazı kişilerde pigmentlerin idrarla atılımı daha belirgin bulunmuştur.
Bu yüzden “Pancar yedim, neden benim çişim kırmızı oldu da eşimin/arkadaşımın olmadı?” sorusunun tek bir cevabı yok.
Miktar önemli olabilir. Hazırlama şekli de etkili olabilir. Kişinin sindirim sistemi koşulları, mide-bağırsak ortamı ve bazı beslenme ya da sağlık özellikleri de rol oynayabilir. NCBI'nin klinik özetinde demir eksikliği ve emilim bozukluklarıyla beetürinin daha sık görülebildiği belirtiliyor; ancak pancar sonrası kırmızı idrarın tek başına demir eksikliğini gösteren güvenilir bir test olmadığı da özellikle vurgulanmalı.
Yani “Çişim pancardan kırmızı oldu, kesin demir eksikliğim var” şeklinde bir sonuç çıkarmak doğru değil.
Kırmızı idrar her zaman pancardan mı kaynaklanır?
İşte konunun sağlık açısından en önemli noktası burası.
Pancar tüketiminden sonra ortaya çıkan pembe veya kırmızı renk çoğu zaman zararsız beetüri olabilir. Cleveland Clinic de pancarın idrar rengini geçici olarak değiştirebildiğini ve bunun çoğunlukla endişe verici olmadığını belirtiyor.
Fakat idrarda gerçek kan bulunması, yani hematüri, tamamen farklı bir durumdur. İdrar yolu enfeksiyonu, böbrek taşı, bazı böbrek hastalıkları ve başka sağlık sorunları kırmızı veya kahverengi idrara yol açabilir. Bu nedenle pancar yemediğiniz halde idrarınız kırmızıysa veya renk değişikliğine ağrı, yanma gibi belirtiler eşlik ediyorsa “Nasıl olsa pancardandır” diye düşünmemek gerekir. Cleveland Clinic de pancar tüketimiyle açıklanamayan kırmızı idrarın değerlendirilmesi gerektiğini belirtiyor.
Burada günlük hayat için basit bir ayrım yapmak mümkün: Son bir-iki gün içinde bol miktarda kırmızı pancar yediniz mi? Renk değişikliği başka bir belirti olmadan mı ortaya çıktı? Kısa süre içinde normale dönüyor mu?
Bunlar fikir verebilir; ancak kesin ayrımı gerektiğinde idrar tahlili yapar.
Farklı toplumlarda aynı pancar neden farklı anlamlara gelebiliyor?
Burada konu biyolojiden kültüre doğru genişliyor.
Doğu Avrupa açısından pancar yalnızca bir sebze değildir. Özellikle borş/borscht gibi yemeklerle güçlü bir kültürel ilişkiye sahiptir. Smithsonian'ın Borscht Belt üzerine aktardığı tarihsel bilgiler, Doğu Avrupa kökenli Yahudi göçmenlerin Amerika Birleşik Devletleri'ndeki yaşamında pancarlı çorbanın nasıl kültürel bir sembole dönüştüğünü gösteriyor. Catskills bölgesindeki Yahudi tatil merkezleri, zamanla “Borscht Belt” adıyla anılmaya başlanmıştı.
Bu açıdan bakınca ilginç bir soru ortaya çıkıyor: Aynı pancarın yarattığı kırmızı idrar bir toplumda yalnızca “yediğim sebzenin doğal etkisi” olarak görülürken başka bir toplumda kişinin aklına neden daha önce sağlık problemi geliyor?
Bunun önemli bir nedeni, yiyeceğin kültürel tanıdıklığıdır.
Pancar ve pancarlı yemeklerin gündelik mutfağın parçası olduğu toplumlarda insanlar bu rengi daha önce görmüş olabilir. Aile içinde “Pancar yersen idrarın pembeleşebilir” bilgisi kuşaktan kuşağa aktarılabilir. Pancar tüketiminin daha az yaygın olduğu bir yerde ise aynı görüntü daha şaşırtıcı olabilir.
Bu durum yalnızca Avrupa'ya özgü de değil.
Türkiye'de de pancarın kullanım alanları yöreden yöreye değişiyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın Kültür Portalı'nda Sivas mutfağına ait pancar saplarından yapılan “pezik/dal turşusu” gibi örnekler yer alıyor. Sivas'ta pancar yapraklarının sarma şeklinde kullanıldığı “pancar sarması” da geleneksel mutfak içinde kayıtlı.
Dolayısıyla Türkiye'de “pancar” denildiğinde herkesin zihninde aynı yemek veya aynı bitki kullanımının canlanmaması normal. Bazı yörelerde yaprak ve sapları öne çıkarken başka yerlerde kökü, turşusu veya farklı yemekleri öne çıkabiliyor.
Bu da küresel ve yerel dinamiklerin birbirini nasıl etkilediğini gösteriyor.
Türkiye'deki “pancar” kelimesinin kendisi bile kafa karıştırabiliyor
Türkiye'de bir başka ilginç nokta ise “pancar” kelimesinin bölgesel kullanımlarıdır.
Örneğin Karadeniz ve bazı yörelerde “pancar” kelimesi yalnızca kırmızı kök pancarı çağrıştırmayabilir; pazı veya çeşitli yeşil yapraklı bitkiler için de kullanılabilir. Kültür Portalı'ndaki Ordu'ya ait “pancar döşemesi” tarifinde pancar olarak kara lahana kullanılması bunun kültürel dil açısından güzel bir örneğidir.
Bu nedenle “Pancar yedim, çişim kırmızı oldu” diyen birinin hangi pancarı, ne miktarda ve nasıl tükettiğini bilmek bile önem kazanıyor.
Ayrıca Türkiye'de şeker pancarı ile kırmızı pancar da aynı şey değildir. Tarım ve Orman Bakanlığı, şeker pancarını kökünden şeker elde edilen iki yıllık bir tarım bitkisi olarak tanımlıyor.
Gündelik konuşmada “pancar” sözcüğünün geniş kullanım alanı, sağlıkla ilgili internet tartışmalarında bazen gereksiz karışıklıklara neden olabiliyor.
Doğu Avrupa, Amerika ve Türkiye arasında ortak nokta ne?
Aslında ortak nokta oldukça basit: Yemek, beden deneyimini de beraberinde taşıyor.
Doğu Avrupa'da pancar, borş gibi güçlü geleneksel yemeklerin parçası olabilir. Amerika'da pancar uzun süre bazı insanların çocukluk yemekleriyle özdeşleştirdiği bir sebzeyken son yıllarda restoran kültüründe kavrulmuş pancar, salata ve benzeri modern sunumlarla yeniden popülerleşti. Smithsonian'ın kültür ve yemek üzerine bir yazısı, pancarın Amerika'daki eski “konserve ve turşu” imajıyla daha modern kavrulmuş pancar sunumları arasındaki farkı anlatıyor.
Hong Kong ise daha da ilginç bir örnek sunuyor. Avrupa'dan etkilenmiş “Hong Kong-style borscht” gibi yemekler, farklı kültürlerin aynı malzemeyi yeni bir mutfak kimliği içinde yeniden yorumlayabildiğini gösteriyor. Bu nedenle pancarın anlamı sadece “Rus yemeği”, “Ukrayna yemeği” veya “Avrupa sebzesi” gibi tek bir kategoriye sığmıyor.
Pancar çişi boyar mı? İlk bakışta garip gelen ama aslında çok kişinin merak ettiği soru
İnsan bazen gayet sıradan bir akşam yemeğinden sonra tuvalete gider ve gördüğü renk karşısında birkaç saniye duraksar: “Bu gerçekten idrar mı, yoksa bir şey mi oldu?” Özellikle pancar yedikten sonra pembe, kırmızıya yakın veya koyu pembe bir idrar görmek böyle bir şaşkınlık yaratabilir. Benim açımdan bu konunun ilginç tarafı da tam burada başlıyor. Çünkü pancarın idrar rengini değiştirmesi yalnızca biyolojik bir olay değil; insanların bedenlerini gözlemleme biçimi, yemek alışkanlıkları, aileden öğrenilen bilgiler ve hatta farklı toplumlarda yiyeceklere yüklenen anlamlarla da bağlantılı.
Kısa cevap: Evet, pancar bazı kişilerde idrarı pembe veya kırmızı gösterebilir. Bunun tıbbi adı beetüri (beeturia) olarak geçiyor. Bunun temel nedeni pancardaki kırmızı pigmentlerin, özellikle betalain/betacyanin grubundaki pigmentlerin bir bölümünün tamamen parçalanmadan emilip idrarla atılmasıdır. NCBI Bookshelf ve PubMed'de yer alan tıbbi kaynaklar, pancar tüketiminden sonra bu renk değişiminin yaklaşık yüzde 10-14 oranında görülebildiğini bildiriyor.
Ama burada önemli bir ayrıntı var: Her pancar yiyenin çişi kırmızı olmaz. Aynı yemeği yiyen iki kişiden birinde belirgin renk değişikliği görülürken diğerinde hiç görülmemesi mümkündür.
Peki neden?
Pancar neden idrarı kırmızıya çevirebiliyor?
Pancarın kendine özgü güçlü kırmızı-mor renginin arkasında betalain adı verilen pigmentler bulunur. Kırmızı pancarda özellikle betanin ve benzeri betasiyaninler önemlidir. Bu pigmentlerin bir kısmı sindirim sistemi boyunca parçalanmadan kalabilir ve bağırsaklardan emilerek dolaşıma geçebilir. Daha sonra böbrekler tarafından süzüldüklerinde idrara ulaşabilirler.
1993 yılında yayımlanan bir araştırmada pancar pigmentlerinin idrardaki atılımı incelenmiş ve görünür şekilde kırmızı idrar oluşmasının kişiler arasında farklılık gösterdiği ortaya konmuştur. Araştırmada bazı kişilerde pigmentlerin idrarla atılımı daha belirgin bulunmuştur.
Bu yüzden “Pancar yedim, neden benim çişim kırmızı oldu da eşimin/arkadaşımın olmadı?” sorusunun tek bir cevabı yok.
Miktar önemli olabilir. Hazırlama şekli de etkili olabilir. Kişinin sindirim sistemi koşulları, mide-bağırsak ortamı ve bazı beslenme ya da sağlık özellikleri de rol oynayabilir. NCBI'nin klinik özetinde demir eksikliği ve emilim bozukluklarıyla beetürinin daha sık görülebildiği belirtiliyor; ancak pancar sonrası kırmızı idrarın tek başına demir eksikliğini gösteren güvenilir bir test olmadığı da özellikle vurgulanmalı.
Yani “Çişim pancardan kırmızı oldu, kesin demir eksikliğim var” şeklinde bir sonuç çıkarmak doğru değil.
Kırmızı idrar her zaman pancardan mı kaynaklanır?
İşte konunun sağlık açısından en önemli noktası burası.
Pancar tüketiminden sonra ortaya çıkan pembe veya kırmızı renk çoğu zaman zararsız beetüri olabilir. Cleveland Clinic de pancarın idrar rengini geçici olarak değiştirebildiğini ve bunun çoğunlukla endişe verici olmadığını belirtiyor.
Fakat idrarda gerçek kan bulunması, yani hematüri, tamamen farklı bir durumdur. İdrar yolu enfeksiyonu, böbrek taşı, bazı böbrek hastalıkları ve başka sağlık sorunları kırmızı veya kahverengi idrara yol açabilir. Bu nedenle pancar yemediğiniz halde idrarınız kırmızıysa veya renk değişikliğine ağrı, yanma gibi belirtiler eşlik ediyorsa “Nasıl olsa pancardandır” diye düşünmemek gerekir. Cleveland Clinic de pancar tüketimiyle açıklanamayan kırmızı idrarın değerlendirilmesi gerektiğini belirtiyor.
Burada günlük hayat için basit bir ayrım yapmak mümkün: Son bir-iki gün içinde bol miktarda kırmızı pancar yediniz mi? Renk değişikliği başka bir belirti olmadan mı ortaya çıktı? Kısa süre içinde normale dönüyor mu?
Bunlar fikir verebilir; ancak kesin ayrımı gerektiğinde idrar tahlili yapar.
Farklı toplumlarda aynı pancar neden farklı anlamlara gelebiliyor?
Burada konu biyolojiden kültüre doğru genişliyor.
Doğu Avrupa açısından pancar yalnızca bir sebze değildir. Özellikle borş/borscht gibi yemeklerle güçlü bir kültürel ilişkiye sahiptir. Smithsonian'ın Borscht Belt üzerine aktardığı tarihsel bilgiler, Doğu Avrupa kökenli Yahudi göçmenlerin Amerika Birleşik Devletleri'ndeki yaşamında pancarlı çorbanın nasıl kültürel bir sembole dönüştüğünü gösteriyor. Catskills bölgesindeki Yahudi tatil merkezleri, zamanla “Borscht Belt” adıyla anılmaya başlanmıştı.
Bu açıdan bakınca ilginç bir soru ortaya çıkıyor: Aynı pancarın yarattığı kırmızı idrar bir toplumda yalnızca “yediğim sebzenin doğal etkisi” olarak görülürken başka bir toplumda kişinin aklına neden daha önce sağlık problemi geliyor?
Bunun önemli bir nedeni, yiyeceğin kültürel tanıdıklığıdır.
Pancar ve pancarlı yemeklerin gündelik mutfağın parçası olduğu toplumlarda insanlar bu rengi daha önce görmüş olabilir. Aile içinde “Pancar yersen idrarın pembeleşebilir” bilgisi kuşaktan kuşağa aktarılabilir. Pancar tüketiminin daha az yaygın olduğu bir yerde ise aynı görüntü daha şaşırtıcı olabilir.
Bu durum yalnızca Avrupa'ya özgü de değil.
Türkiye'de de pancarın kullanım alanları yöreden yöreye değişiyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın Kültür Portalı'nda Sivas mutfağına ait pancar saplarından yapılan “pezik/dal turşusu” gibi örnekler yer alıyor. Sivas'ta pancar yapraklarının sarma şeklinde kullanıldığı “pancar sarması” da geleneksel mutfak içinde kayıtlı.
Dolayısıyla Türkiye'de “pancar” denildiğinde herkesin zihninde aynı yemek veya aynı bitki kullanımının canlanmaması normal. Bazı yörelerde yaprak ve sapları öne çıkarken başka yerlerde kökü, turşusu veya farklı yemekleri öne çıkabiliyor.
Bu da küresel ve yerel dinamiklerin birbirini nasıl etkilediğini gösteriyor.
Türkiye'deki “pancar” kelimesinin kendisi bile kafa karıştırabiliyor
Türkiye'de bir başka ilginç nokta ise “pancar” kelimesinin bölgesel kullanımlarıdır.
Örneğin Karadeniz ve bazı yörelerde “pancar” kelimesi yalnızca kırmızı kök pancarı çağrıştırmayabilir; pazı veya çeşitli yeşil yapraklı bitkiler için de kullanılabilir. Kültür Portalı'ndaki Ordu'ya ait “pancar döşemesi” tarifinde pancar olarak kara lahana kullanılması bunun kültürel dil açısından güzel bir örneğidir.
Bu nedenle “Pancar yedim, çişim kırmızı oldu” diyen birinin hangi pancarı, ne miktarda ve nasıl tükettiğini bilmek bile önem kazanıyor.
Ayrıca Türkiye'de şeker pancarı ile kırmızı pancar da aynı şey değildir. Tarım ve Orman Bakanlığı, şeker pancarını kökünden şeker elde edilen iki yıllık bir tarım bitkisi olarak tanımlıyor.
Gündelik konuşmada “pancar” sözcüğünün geniş kullanım alanı, sağlıkla ilgili internet tartışmalarında bazen gereksiz karışıklıklara neden olabiliyor.
Doğu Avrupa, Amerika ve Türkiye arasında ortak nokta ne?
Aslında ortak nokta oldukça basit: Yemek, beden deneyimini de beraberinde taşıyor.
Doğu Avrupa'da pancar, borş gibi güçlü geleneksel yemeklerin parçası olabilir. Amerika'da pancar uzun süre bazı insanların çocukluk yemekleriyle özdeşleştirdiği bir sebzeyken son yıllarda restoran kültüründe kavrulmuş pancar, salata ve benzeri modern sunumlarla yeniden popülerleşti. Smithsonian'ın kültür ve yemek üzerine bir yazısı, pancarın Amerika'daki eski “konserve ve turşu” imajıyla daha modern kavrulmuş pancar sunumları arasındaki farkı anlatıyor.
Hong Kong ise daha da ilginç bir örnek sunuyor. Avrupa'dan etkilenmiş “Hong Kong-style borscht” gibi yemekler, farklı kültürlerin aynı malzemeyi yeni bir mutfak kimliği içinde yeniden yorumlayabildiğini gösteriyor. Bu nedenle pancarın anlamı sadece “Rus yemeği”, “Ukrayna yemeği” veya “Avrupa sebzesi” gibi tek bir kategoriye sığmıyor.